Kijan Pou Plante Bannann an Ayiti — Gid Konplè

Bannann se youn nan twa kilti ki pi plante nan mòn ak plèn Ayiti; pi fò fanmi peyizan gen omwen kèk pye bannann nan lakou oswa nan jaden yo. Se yon manje ki bay anpil enèji, ki disponib preske tout ane a, epi ki rapòte lajan lè ou vann rejim yo nan mache. Fè distenksyon an klè: "bannann" (plantain, Musa gwoup AAB) se yon fwi ki gen anpil lamidon, ou toujou kwit li anvan ou manje l — bouyi, fri, peze oswa an tòn. "Fig" (dessert banana) se ti bannann dous ou manje mi, san kwit. Menm si toude soti nan fanmi Musa a, se pa menm plant. Gid sa a konsantre sou bannann (plantain). Bannann konn plante ansanm ak lòt kilti tankou pwa ak mayi (entèkilti), sa ki pèmèt peyizan an fè plizyè rekòt sou menm moso tè. Nan mòn yo, rannman an konn bò 7 tòn pou chak ekta, men nan plèn ki gen irigasyon li ka rive 18 tòn pou chak ekta oswa plis lè swen an bon.

Bannann se yon plant tropikal ki renmen chalè ak imidite. Tanperati ki pi bon pou li se ant 26 ak 30°C. Lè tanperati a desann anba 14°C, plant lan sispann grandi e li ka fè dega. Konsa, bannann pouse pi byen nan zòn cho, ba, ki pa jele. Pou dlo: bannann bezwen anpil dlo epi yon fason regilye. Yon minimòm se 100 mm lapli pa mwa (apeprè 1000 mm nan ane a), men pou yon bon pwodiksyon li pito gen 2000 mm oswa plis nan ane a, byen reparti. Lè lapli a manke — sitou nan sezon sèk — ou dwe wouze oswa bay irigasyon. Nan sezon cho, plant yo ka mande jiska 50 mm dlo pa semèn. Atansyon ak van: bannann trè frajil devan van. Yon van 18 a 30 km/è ap chire fèy yo; yon van 50 km/è oswa plis ap kraze plantasyon an; e yon van fò (54–72 km/è) ka rache plant yo nèt. Se pou sa li bon pou plante bannann nan yon kote ki pwoteje kont van, oswa monte yon ranp pyebwa (koupvan): yon ranp 5 mèt wotè ka pwoteje plant jouk 20 mèt lwen.

Bannann renmen yon tè fon, gra, ki rich an matyè òganik, epi ki byen drennen. Rasin li yo pa desann fon — pi fò rasin yo rete nan premye 30 a 40 cm tè a — konsa se kouch anlè tè a ki dwe rich e ki dwe gen imidite tout tan. Pou tè: pi bon tè a se yon tè lougan (loamy) oswa lougan sabl, ki gen anpil fimye oswa konpòs ladan l. pH ki pi bon an se ant 5,5 ak 7,0. Evite tè ki kenbe dlo (marekaj) paske twòp dlo ki kanpe ap pouri souch la epi ede maladi tankou sigatoka. Anvan ou plante, travay tè a byen, retire move zèb, epi melanje fimye bèt oswa konpòs nan twou plantasyon an. Sou teren ki gen pant, plante swiv liy nivo (kourbe nivo) pou fè tè a pa lave ale ak lapli.

Bannann miltipliye ak rejè (rejeton) — pa ak grenn. Yon rejè se yon jèn plant ki soti sou souch (tèt anba) yon pye bannann paran. Gen plizyè kalite rejè: "peeper" (rejè piti ki fèk parèt), rejè epe (sword sucker, ki gen fèy mens tankou lam kouto), ak rejè dlo (water sucker, ki gen laj fèy). Chwazi rejè epe yo (sword sucker): se yo ki pi bon paske yo byen tache ak souch la epi yo gen bon rezèv nan tèt anba a pou plant lan pati fò. Evite rejè dlo yo paske koneksyon yo ak souch la fèb, sa ki bay yon plant ki pa djanm. Yon bon rejè pou plante konn gen 30 a 45 cm wotè (apeprè 1 a 1,5 pye). Pou pwoteje jaden ou: toujou pran rejè nan yon touf ki an sante, ki pa gen ensèk ni maladi. Anvan ou plante, netwaye souch la — retire tè, rasin mouri ak nenpòt pati ki gate oswa ki gen twou charanson (parage souch la). Sa a se premye baraj òganik ou kont charanson ak nematòd, paske se konsa maladi ak ensèk yo vwayaje soti nan yon jaden pou rive nan yon lòt.

Pi bon moman pou plante bannann se nan kòmansman sezon lapli, konsa jèn plant lan jwenn dlo regilye pandan l ap pran rasin. Si ou gen irigasyon, ou ka plante nenpòt lè, men toujou asire w dlo ap disponib pandan premye mwa yo. Pou twou a: fouye yon twou apeprè 50 x 50 x 50 cm (kèk moun fè l 60 x 60 x 60 cm nan tè ki di). Mete kouch anlè tè a — ki pi rich la — yon bò, epi melanje l ak yon bon kantite fimye oswa konpòs anvan ou remèt li nan twou a. Plante rejè a dwat, kouvri souch la ak tè, epi peze tè a bò rasin yo pou pa gen twou lè. Pou espasman: yon espasman klasik se 3 m x 3 m, sa ki bay anviwon 1 111 plant pou chak ekta. Espasman sa a kite ase lè ak limyè sikile ant plant yo — sa ede kont sigatoka — epi li fasilite ou pase pou okipe ak rekòlte. Pou varyete ki gwo anpil, ou ka bay plis espas (3,5 a 4 m). Nan tè ki fèt ak dlo epi ki byen swen, gen peyizan ki plante pi sere pou yo jwenn plis plant, men konnen twòp plant sere ogmante risk maladi.

Dlo: bannann bezwen dlo regilye, sitou pandan premye mwa yo epi lè rejim lan ap fòme. Pa kite tè a vin sèk nèt; nan sezon sèk, wouze pou bay apeprè 200 mm pa mwa (oswa 40–50 mm pa semèn), men veye pou dlo pa kanpe nan pye a. Pay (paillage): kouvri tè a alantou pye a ak pay, fèy sèk oswa lòt matyè òganik. Pay la kenbe imidite, kenbe move zèb ba, epi li vin bay manje pou tè a lè l ap pouri. Ansanm ak pay la, bay fimye bèt oswa konpòs regilyèman — bannann se yon plant ki manje anpil, sitou potasyòm. Chwazi rejè (desuckering): pa kite twòp rejè grandi nan yon sèl touf. Kite sèlman pye prensipal la fè rejim, epi lè li gen 6 a 8 mwa, chwazi yon sèl bon rejè epe kòm ranplasan (pou pwochen rekòt la). Koupe lòt rejè yo, paske twòp rejè fè rejim yo vin pi piti. Anfen, sipòte plant ki gwo rejim yo ak yon poto (fouch) pou van oswa pwa rejim lan pa vire yo atè.

De pi gwo pwoblèm bannann an Ayiti se sigatoka (yon maladi fèy) ak charanson (yon ti bèt nwa ki manje souch la). Ou ka jwenn plis detay nan atik nou an sou sijè sa a (sigatoka-charanson-bannann). Kont sigatoka (nwa ak jòn): sanitasyon se zam prensipal ou. Koupe epi retire ansyen fèy ki malad yo (defèyaj), kite ase espas ant plant yo pou lè ak solèy sikile, epi asire tè a byen drennen. Toujou eseye kenbe omwen 8 fèy vèt ki an sante sou plant lan pou rejim lan byen ranpli. Kont charanson: kòmanse ak rejè pwòp (parage souch la anvan plante). Netwaye jaden an — koupe an ti moso epi gaye ansyen souch ak pyebwa bannann yo, paske se la charanson kache ak ponn. Ou ka poze pyèj ak moso pyebwa bannann fann atè (30 a 40 pyèj pou chak ekta): charanson yo vin kache anba yo epi ou ranmase yo touye. Pyèj "disk sou souch" (yon disk poze sou yon souch koupe) konn touye anpil charanson nan 6 jou. Kont nematòd (ti vè nan rasin), menm baz la: itilize sèlman rejè pwòp ki soti nan yon jaden ki an sante, epi pa replante bannann sou menm tè a san poze.

Premye rejim lan konn parèt apre 9 a 12 mwa depi ou plante (sa varye selon varyete a ak swen an; sik konplè a ka rive 12 a 18 mwa). Apre flè a soti, li pran apeprè 3 mwa (75 a 95 jou) pou rejim lan bon pou koupe. Siy ki montre rejim lan pare: dwèt (bannann yo) vin plen epi won — yo pèdi fòm ang yo (yo pa gen kwen ki file ankò) — epi ti flè sèk ki nan pwent chak bannann yo vin fasil pou tonbe. An jeneral, ou koupe bannann yo toujou vèt (pa mi), paske se konsa yo pi bon pou transpòte, kwit ak vann. Pou koupe: fè yon antay nan pyebwa a pou l bese dousman epi kenbe rejim lan pou l pa frape atè (sa ka gate bannann yo). Koupe rejim lan ak yon kouto pwòp, epi manyen l dousman. Apre ou fin koupe rejim lan, pye manman an fin bay — ou ap koupe l pou fè plas pou rejè ranplasan an.

Bèl bagay ak bannann se ou pa bezwen replante chak fwa: apre ou koupe rejim manman an, rejè ranplasan ou te chwazi a (rejeton) pran plas li epi bay pwochen rekòt la. Se sa yo rele rekòt rejeton (ratoon). Yon touf byen swen ka kontinye bay konsa pandan 8 a 10 ane anvan ou bezwen retabli plantasyon an sou yon lòt tè. Pou kenbe touf la pwodiktif: koupe epi gaye ansyen pyebwa ki fin bay yo (yo tounen pay ak manje pou tè a), kontinye chwazi yon sèl bon rejè pa touf pou chak sik, epi kontinye bay fimye ak pay. Lè jaden an fin vye oswa charanson ak sigatoka twòp, li pi bon pou repoze tè a oswa chanje kote. Pou itilizasyon: bannann vèt ou peze, fri oswa bouyi; lè l kòmanse mi ou fè bannann fri dous oswa an tòn. Fèy bannann yo sèvi tou pou vlope manje, epi ansyen pyebwa yo ak po yo tounen konpòs pou nouri jaden an — yon sik òganik ki pa gaspiye anyen.