Kijan Pou Plante Lam Veritab an Ayiti — Gid Konplè

Lam veritab se yon gwo pyebwa twopikal ki ka rive wo anpil — jouk 26 mèt (85 pye) si ou kite l pouse lib. Men fèy li yo laj epi bèl, epi fwi a li menm gen anpil amidon, se sa ki fè l bon anpil pou plen vant moun. Yon sèl fwi ka gen jouk 27% idrat kabòn (sik konplèks ki bay enèji), plis vitamin C ak potasyòm. Sa ki fè lam veritab espesyal se ke se yon pyebwa ki dire lontan. Yon fwa li byen pran, li ka bay fwi pandan plizyè dizèn ane san ou pa bezwen replante l chak sezon. Se pou sa nou konsidere l kòm yon pyebwa sekirite alimantè: ou plante l yon fwa, epi li kontinye nouri fanmi w ane apre ane. Kalite lam veritab nou manje pi souvan an se yon kalite ki pa gen grenn (san grenn). Kòm li pa fè grenn ki bon pou plante, ou dwe miltipliye l yon lòt jan — n ap eksplike sa pi lwen. Gen yon lòt manm nan menm fanmi an, chatèn (Artocarpus camansi), ki gen anpil gwo grenn ladan l — se grenn sa yo moun manje, epi kalite sa a, li menm, ka plante ak grenn.

Lam veritab se yon pyebwa twopikal ki renmen chalè ak imidite. Li pouse pi byen kote tanperati a rete ant 21°C ak 32°C. Li pa sipòte fredi: si tanperati desann anba 5°C li ka domaje, epi chalè ki depase 40°C ap fè l bay mwens fwi. Pou dlo lapli: pyebwa a bezwen anpil dlo. Kondisyon ki pi bon yo se ant 1 500 mm ak 3 000 mm lapli pa ane. Li ka toujou pouse ak apeprè 1 000 mm, men l ap bezwen plis dlo si lapli a ba. Pou altitid: lam veritab bay pi bon rannman anba 600–650 mèt altitid. Li ka toujou pouse jouk anviwon 1 550 mèt, men l ap pi dousman epi bay mwens. An Ayiti, se zòn imid ak zòn ki pi ba yo ki pi bon pou li — zòn kote li fè cho epi lapli tonbe regilyèman.

Lam veritab renmen yon tè fon, ki gen anpil bon bagay ladan l (fètil), epi ki byen drennen. Sa vle di dlo pa dwe kanpe nan pye pyebwa a, paske rasin li ka pouri si tè a rete nwaye twò lontan. Pou tè: pi bon pH a se ant 6.1 ak 7.4 — sa vle di yon tè ki soti nan yon ti kras asid rive nòmal jouk yon ti kras alkalen. Anvan ou plante, mete matyè òganik nan tè a — konpòs oswa fimye byen pouri — pou bay tè a fòs. Si tè a lou epi dlo gen tandans kanpe, chwazi yon kote ki gen yon ti pant pou dlo ka koule ale, oswa monte yon ti bit tè pou plante pyebwa a pi wo. Angrè poukont li p ap ka ranje yon move tè ki pa gen matyè òganik oswa ki gen move drenaj — se pou sa ou dwe prepare tè a byen depi nan kòmansman.

Men pwen ki pi enpòtan an: kalite lam veritab san grenn nan PA plante ak grenn. Menm lè grenn ta parèt, yo pèdi kapasite pou yo leve nan kèk semèn epi yo pa ka konsève. Ou dwe miltipliye pyebwa a yon lòt jan. Premye metòd la se rejeton rasin. Souvan yon vye pyebwa lam veritab voye ti plant nèf ki soti nan rasin li anba tè. Lè yon rejeton konsa rive omwen 30 cm wotè, ou ka koupe rasin ki mare l ak manman an — kite anviwon 10 a 15 cm rasin sou chak bò rejeton an — epi transplante l. Dezyèm metòd la se bout rasin. Ou chwazi yon moso rasin ki gen ant 1.5 cm ak 6 cm dyamèt (3–4 cm se pi bon an), epi ou koupe l an moso 12 a 30 cm. Ou plante moso yo nan yon melanj ki lejè epi li fè rasin ak ti plant. Gen tou metòd woulman/makòt (air layering) sou yon branch, ki bay yon pyebwa k ap fè fwi nan 3–4 ane. Jodi a, gen tou plant ki fèt nan laboratwa (kilti tisi) ki pèmèt yo pwodwi anpil ti plant an sante ki pa pote maladi. Fason ki pi senp pou anpil moun se achte yon ti plant deja fèt nan yon pepinyè serye epi transplante l.

Pi bon moman pou plante lam veritab se nan kòmansman sezon lapli, konsa ti pyebwa a jwenn dlo natirèl pandan l ap pran rasin. Sa diminye travay wouze epi ede l chape byen. Pou twou a: fouye yon twou ki de fwa pi laj pase boul rasin plant lan (oswa pase po/veso a), men jis yon ti kras pi fon pase l. Melanje tè a ak konpòs oswa fimye byen pouri anvan ou remèt li nan twou a. Mete plant lan menm nivo ak jan li te ye nan veso a — pa antere kou a twò fon. Pou distans: sonje se yon GWO pyebwa ki gen yon gwo tèt (branch ak fèy ki laj). Kite anpil espas — anviwon 8 a 12 mèt ant chak pyebwa. Sa bay apeprè 100 a 120 pyebwa sou yon ekta. Si ou sere yo twòp, yo pral konpetisyon pou limyè, dlo ak manje, epi rekòt la ap desann. Espas laj la bay chak pyebwa plas pou l louvri tèt li epi bay maksimòm fwi.

Pandan premye ane a, ti pyebwa a bezwen swen. Wouze l regilyèman epi an pwofondè pandan tout peryòd li ap pran rasin nan — sa se anjeneral 6 mwa jouk yon ane. Fè yon ti basen won won tè otou pye a pou dlo a ka rete epi antre nan rasin yo olye li koule ale. Mete peny (pay) oswa fèy sèch tankou kouvèti (moulch) otou pye a. Sa kenbe imidite nan tè a, bat move zèb, epi pandan l ap pouri li bay tè a plis matyè òganik. Pa mete moulch la kole sou kou pyebwa a menm — kite yon ti espas. Pou manje: rete nan òganik. Fimye byen pouri, konpòs, ak te konpòs (compost tea) bon anpil pou fè pyebwa a pouse. Ou ka plante plant legimèz kòm kouvèti tè otou yo tou pou anrichi tè a. Fè fòmasyon pyebwa a bonè: lè li rive anviwon 1.5 a 2 mèt wotè, koupe pwent branch prensipal la ak lòt pwent branch yo pou fè pyebwa a ranje tèt li pi ba epi pi laj — sa ap fè rekòt pi fasil pi devan. Anpil moun kenbe pyebwa a anba 9 mèt (30 pye) ak yon ti taye chak ane. Atansyon ak van: branch lam veritab yo kase fasil nan gwo van. Si ou ka, plante l kote li gen yon ti pwoteksyon kont gwo van, oswa plante lòt pyebwa pou fè yon baryè van (brize-van) otou l.

Lam veritab se yon pyebwa ki asire byen, men gen kèk ensèk ak maladi ki ka anmède l. Pami ensèk yo: mouch blan, kochonnI (scale), ak koton (mealybug) ki souse fèy yo. Yo ka lakòz mouch fwi tou vin sou fwi a. Pami maladi yo: tach sou fèy (Cercospora), ak pouriti fwi ki soti nan chanpiyon tankou Phytophthora, antraknoz, ak Rhizopus. Gen tou yon pouriti rasin (Phellinus noxius) ki ka atake pyebwa a. Pou jere sa yon fason òganik: kenbe pye pyebwa a pwòp. Ranmase epi retire tout vye fwi ki tonbe oswa ki gate anba pyebwa a, paske se la anpil maladi ak mouch fwi ap kache. Taye branch yo pou lè a ka sikile byen nan tèt pyebwa a — lè fèy yo sèk pi vit apre lapli, mwens chanpiyon devlope. Pou ti ensèk ki souse yo, yon savon insektisid dou oswa lwil nim (neem) ka ede, epi ankouraje ti bèt itil tankou marye-kongo (koksinèl) ki manje koton ak mouch blan.

Lam veritab ki soti nan rejeton oswa bout rasin kòmanse bay fwi nan anviwon 3 a 5 ane. Li rive nan pi bon pwodiksyon l lè li gen 5 a 6 ane, epi apre sa li kontinye bay pandan plizyè dizèn ane. Yon sèl pyebwa an bon sante ka bay ant 175 ak 250 fwi pa ane — sa vle di anviwon 90 jouk 160 kilo manje — epi kèk ka bay plis toujou. Pou konnen lè yon fwi rive (mi pou rekòlte): gade koulè po a. Li pase soti nan yon vèt klè (twò jèn) rive nan yon vèt pi fonse, jòn lò, epi menm yon koulè zoranj wouye. W ap wè tou kèk ti tach lèt (sik) ki seche sou po a, ak yon ti krak mawon otou ti kare yo sou po a. Andedan an vin fèm, ak yon koulè blan rive jòn krèm. Pou rekòlte: si ou ka rive sou fwi a, koupe oswa vire ke a pou dekole l sou branch la. Fwi ki wo yo, sèvi ak yon kouto koub oswa yon serpèt mare nan pwent yon long poto, epi mete yon panye oswa yon filè pou pran fwi a pou li pa kraze lè l tonbe. Atansyon ak lèt la: lè ou koupe ke a, gen yon lèt kolan (latèks) ki soti. Vire fwi a tèt anba pou lèt la koule soti nan pwent ke a anvan ou transpòte l oswa sere l. Konsa fwi a pi pwòp epi lèt la p ap kole sou tout bagay.

Fwi lam veritab la se yon manje ki plen. Ou ka boukannen l (griye), bouyi l nan vapè, fri l, oswa kraze l ak lèt kokoye. Gou li sanble ak pen ki fèk kwit, pòmdetè, oswa bannann — se pou sa yo rele l 'breadfruit' (fwi pen) an anglè. Chatèn (kalite ki gen grenn nan) menm, se grenn li yo moun bouyi oswa griye tankou nwa. Fwi fre a pa dire twò lontan apre ou rekòlte l — li mi vit epi vin mou nan kèk jou. Pou li dire pi lontan, kenbe l nan yon kote ki fre (anviwon 12°C a 16°C), epi konsa li ka ret bon pandan apeprè 5 a 10 jou. Pou konsève l pou pi lontan, koupe l an tranch, blanchi l (yon ti bouyi rapid) epi konjle l. Ou ka tou seche l epi fè l an farin — farin lam veritab konsève lontan epi ou ka sèvi avè l pou fè pen, biskwit, ak lòt manje. Se yon bon fason pou pa gaspiye rekòt la lè yon pyebwa bay anpil fwi menm lè.