Kijan Pou Plante Manyòk an Ayiti — Gid Konplè

Manyòk se yon plant ki bay yon rasin ki gonfle ki chaje ak amidon (lanmidon). Se rasin sa a yo manje: yo ka bouyi l, fri l, oswa graje l pou fè kasav ak farin manyòk. Plant lan ka rive ant 1 ak 3 mèt wotè, epi tij li yo (ki gen ne oswa 'je') se yo menm ki sèvi kòm materyèl pou plante. Sa ki fè manyòk tèlman presye an Ayiti se rezistans li. Li pouse byen nan tè ki fatige, sou mòn, ak nan zòn ki pa jwenn anpil lapli. Kontrèman ak mayi oswa pwa ki ka pèdi nèt lè lapli an reta, manyòk kenbe rasin li anba tè a epi ou ka kite l pran plis tan san li pa gate. Se yon 'bank manje' pou fanmi peyizan an nan moman ki difisil. Gen de gwo kategori manyòk: manyòk dous (sweet cassava) ki gen mwens sibstans toksik ladan l, epi manyòk anmè (bitter cassava) ki gen plis. Nou pral pale an detay sou diferans sa a nan seksyon rekòt la, paske li enpòtan anpil pou sekirite ou.

Manyòk se yon plant chalè. Li bay pi bon rasin lè tanperati a rete ant 25°C ak 32°C. Li pa sipòte fredi ni gèl — se poutèt sa li adapte nèt ak klima cho Ayiti a, depi nan plèn cho yo jouk sou mòn ki pa twò wo. Li bezwen chalè ki dire: konte sou omwen 8 mwa tan cho pou rasin lan fin fòme byen. Nan kòmansman, apre ou fin plante, li bezwen lapli regilye pandan 6 a 8 semèn pou boutir la pran rasin. Apre sa, se youn nan plant ki pi rezistan devan sechrès: lè tè a vin sèk, li ka pèdi fèy li epi rete an dòmi, epi lè lapli tounen li repouse. Se pou rezon sa a manyòk konvni anpil pou zòn sèk an Ayiti. Menm si li sipòte sechrès, twòp dlo kanpe se lènmi l. Nan tè ki mouye tout tan oswa ki gen dlo ki kanpe, rasin lan ka pouri. Si w ap plante nan yon zòn ki gen anpil lapli, ou dwe fè bon drenaj (gade seksyon sou tè a) epi plante boutir la kanpe oswa panche olye ou kouche l.

Bon nouvèl la se manyòk pa egzijan sou tè. Li pouse nan tè pòv kote lòt kilti ta echwe. Men li bay pi bon rekòt nan tè ki lejè, ki gen sab ladan l epi ki byen drennen, paske rasin lan bezwen espas pou l gonfle san dlo pa kanpe alantou l. Sou koze asidite, manyòk pi renmen yon tè ki gen pH ant 5.5 ak 6.5, men li tolere yon bon dòz: depi 4.0 rive jouk 8.0. Sa vle di menm nan tè asid sou mòn yo, li ka reyisi. Si tè a twò asid epi ou wè plant yo fèb, ou ka melanje sann bwa oswa yon ti lacho pou korije l — men fè sa ak modération. Drenaj se pwen ki pi enpòtan an. Evite tè ajil lou ki kenbe dlo, oswa zòn ki inonde. Pou amelyore tè a san pwodwi chimik, melanje konpòs oswa fimye byen dekonpoze anvan ou plante. Sa bay tè a plis lavi, li kenbe imidite pandan sezon sèk la, epi li ede rasin lan devlope. Prepare tè a byen: fouye l, kase moso tè yo, epi retire wòch ak rasin move zèb.

Manyòk pa plante ak grenn — ou plante l ak yon moso tij yo rele 'bwa manyòk' oswa boutir. Chwa boutir la se kle rekòt ou: si materyèl la malad, tout jaden an ap malad. Chwazi tij ki soti sou plant ki an sante, ki gen ant 8 ak 18 mwa laj (plant ki deja byen gran ak mi). Pran pati mitan tij la — pa pati ki twò tandr nan tèt la ni pati ki twò vye ak bwaze anba a. Chak boutir dwe gen ant 20 ak 30 santimèt longè, epi li dwe gen omwen 5 a 12 ne (je), paske se sou ne sa yo nouvo pous ak rasin ap soti. Chwazi tij ki gwo, ki solid: yon epesè ki soti nan 1.5 rive 4 santimèt bay pi bon rezilta. Sèvi ak yon manchèt oswa yon kouto byen file ak pwòp pou koupe boutir yo, epi koupe dwat pou pa kraze tij la. Pa itilize tij ki gen tach, ki gen ti bèt, oswa ki gen mak maladi — sa se premye jan mozayik ak lòt maladi gaye. Si ou dwe estoke boutir yo anvan ou plante, kenbe yo nan yon kote ki gen lonbraj, ki gen van, epi wouze yo tanzantan pou yo pa cheche. Pi bon rezilta se lè ou plante boutir fre, touswit apre ou fin koupe yo.

Meyè moman pou plante manyòk an Ayiti se nan kòmansman sezon lapli, pou boutir la jwenn dlo pou l pran rasin. Gwo sezon lapli a se mwa mas rive me; gen yon dezyèm sezon lapli tou nan mwa out rive novanm (men fè atansyon ak sezon siklòn ki tonbe menm peryòd la nan zòn ki ekspoze). Sa varye selon rejyon an: zòn nò, sant, ak sid gen pwòp ritm lapli pa yo, konsa se toujou bon pou aliyen ak lapli lokal la. Anpil peyizan prepare tè a nan janvye-fevriye pou yo pare pou premye lapli yo. Pou plante, fè bit oswa rido tè (butte) ki gen ant 45 ak 60 santimèt wotè, sitou nan zòn ki gen anpil lapli. Bit yo bay rasin lan espas pou l gonfle epi yo ede dlo koule olye l kanpe. Nan zòn sèk, ou ka plante sou tè plat tou. Jan ou mete boutir la nan tè a depann de zòn ou: • Nan zòn cho ak sèk: kouche boutir la orizontal (kouche) oswa panche l, epi kouvri l ak 5 a 10 santimèt tè. • Nan zòn ki gen anpil lapli: plante boutir la kanpe oswa panche, epi kite yon oswa de ne parèt anwo tè a. Sa anpeche l pouri. Pa antere boutir la twò fon — pa depase 5 a 10 santimèt, paske twò fon bay move rekòt. Pou espasman, kite ant 1 mèt ak 1.5 mèt ant ranje yo, epi ant 0.75 mèt ak 1 mèt ant plant yo pou varyete ki gaye anpil branch (oswa ozanviwon 0.5 mèt pou varyete ki konpak). Espasman sa yo bay ozanviwon 10,000 plant nan yon ekta. Bon espasman kite solèy ak van pase, sa ki diminye maladi.

Premye 2 a 3 mwa yo se peryòd ki pi delika a. Jèn plant manyòk pouse dousman epi move zèb ka toufe l fasil. Sekle jaden an byen pandan 3 a 4 premye mwa yo pou manyòk pa gen konpetisyon pou dlo ak eleman nan tè a. Apre plant yo fin gran epi fèy yo fèmen anlè a, yo fè lonbraj pa yo epi yo kontwole move zèb pou kont yo. Pou manje plant lan san pwodwi chimik, konte sou konpòs ak fimye byen dekonpoze. Manyòk pi bezwen potasyòm pou fè bon rasin. Sann bwa se yon bon sous potasyòm natirèl — ou ka mete yon ti kras alantou pye yo. Moman ki pi enpòtan pou bay manje se ant 6 ak 8 semèn apre plante, epi ankò ozanviwon 16 semèn. Mete konpòs la nan tè a ozanviwon 15 a 20 santimèt lwen pye a pou rasin yo ka rive jwenn li. Mete paye (fèy sèk, zèb koupe) atè alantou plant yo: sa kenbe imidite nan tè a pandan sezon sèk, li anpeche move zèb, epi lè l dekonpoze li bay tè a plis lavi. Sou koze dlo: manyòk bezwen dlo sitou nan kòmansman, pandan l ap pran rasin. Apre li fin etabli, li vin youn nan plant ki pi rezistan devan sechrès — li ka pase mwa san lapli. Lè l manke dlo anpil, li ka lage fèy li epi rete an dòmi, epi lè lapli tounen li repouse. Se poutèt sa ou pa bezwen wouze l souvan yon fwa li fin gran, sa ki fè l ideyal pou zòn sèk.

Menm si manyòk se yon plant rezistan, gen kèk ravajè ak maladi ki ka atake l nan zòn twopikal ak nan Karayib la: • Maladi mozayik manyòk (cassava mosaic): fèy yo vin gen tach jòn ak vèt, yo defòme, epi plant lan rete piti. Se yon viris ti mouch blan (whitefly, Bemisia tabaci) gaye, epi li gaye tou lè ou plante boutir ki soti sou plant malad. • Ti pinèz blan ak kochniy (mealybug): yo souse plant lan, fè fèy yo fri epi vlope. • Ti arenyen vèt (green mite): yo ka fè pèdi jiska 80% rekòt nan sezon sèk. • Maladi bakteri (bacterial blight): tach ki mouye sou fèy yo, tij ki mouri; li gaye ak boutir malad, zouti, ak dlo lapli k ap flanke. Pou jere yo san pwodwi chimik, men pi bon metòd yo: 1. Toujou pran boutir sou plant ki an sante — se metòd nimewo yon pou anpeche maladi. 2. Chwazi varyete ki rezistan si ou jwenn yo nan zòn ou. 3. Rache epi detwi tout plant ki malad pou yo pa kontamine lòt yo. 4. Fè wotasyon: pa plante manyòk sou menm moso tè a ane apre ane. 5. Melanje manyòk ak lòt kilti (tankou mayi oswa pwa) nan menm jaden an — sa ka koupe kantite ti mouch blan yo prèske mwatye. 6. Pwoteje ti bèt itil yo (ki manje ravajè yo) lè ou pa gaye pwazon nan jaden an. 7. Netwaye manchèt ou ak zouti ou ant yon plant ak yon lòt lè w ap koupe boutir.

Manyòk pran ant 8 ak 12 mwa anvan li pare pou rekòt, men sa ka rive jiska 18 mwa selon varyete a ak kondisyon yo. Kèk varyete dous ka pare depi 6 a 8 mwa. Siy ki montre li mi: fèy yo kòmanse jòni epi tonbe, epi lè ou fouye alantou pye a rasin yo vin gwo ak solid. Pa kite manyòk twò lontan anba tè apre 18 mwa, paske rasin lan ka vin di ak bwaze. Pou rekòlte, gen moun ki koupe tij la de semèn davans (yo kite yon moso tij ozanviwon 20-25 santimèt) pou fasilite travay la. Apre sa, wouze tè a si l sèk pou l vin mou, kenbe pye a, epi rale rasin yo dousman pou pa kase yo. Fè atansyon: rasin manyòk gate vit — nan 2 a 4 jou apre ou fin rekòlte, li kòmanse fè liy nwa anndan epi li gate. Se poutèt sa ou dwe transfòme l oswa manje l touswit. NÒT SEKIRITE ENPÒTAN — MANYÒK ANMÈ: Tout manyòk gen sibstans natirèl (yo rele glikozid siyanojèn, tankou linamarin) ki ka lage yon pwazon (asid siyanidrik) lè yo kraze selil plant lan. Manyòk dous gen yon ti kras (ozanviwon 10 mg/kg), men manyòk anmè ka gen anpil plis (ozanviwon 100 mg oswa plis pou chak kilo, epi kantite a ka monte jiska 400 mg/kg). Atansyon: gou anmè a pa yon endikatè ki fyab — pafwa yon manyòk ka gen pwazon menm si li pa two anmè. Se poutèt sa OU PA DWE JANM manje manyòk anmè kri. Ou dwe trete l anvan: graje l oswa kraze l (sa lage pwazon an), peze l byen pou wete dlo a, kite l poze/fèmante, epi kwit li byen. Bouyi oswa graje epi peze diminye pwazon an anpil. Bouyi pou kont li kite yon pati toujou, konsa metòd tradisyonèl la — graje, peze, epi kwit — se li menm ki pi sèten. Manyòk dous menm, ou ka annik kale l, retire kè fib ki nan mitan an, epi byen bouyi l. Lè gen dout, trete manyòk la nèt anvan ou manje l.

Kòm rasin manyòk fre gate nan kèk jou sèlman, meyè fason pou konsève l se transfòme l oswa kite l anba tè jouk ou bezwen l. Anpil peyizan an Ayiti kite manyòk la nan jaden an epi rekòlte l tigout pa tigout selon bezwen — se yon avantaj natirèl ki fè l tounen yon rezèv manje vivan. Lè ou fin rekòlte, ou ka transfòme manyòk la pou l dire pi lontan: • Kasav: graje manyòk la, peze l pou wete dlo a, epi kwit li sou platin pou fè galèt kasav ki ka konsève lontan. • Farin manyòk: seche l epi moulen l pou fè farin ak lanmidon. • Manje kwit: bouyi oswa fri kòm akonpayman. Rasin lan bay anpil enèji (amidon), epi fèy jèn yo manje tou kòm legim nan kèk kilti — men fèy yo dwe byen bouyi anvan (omwen 7 minit) pou wete pwazon an. Konsève boutir yo tou pou pwochen plantasyon an: kenbe tij yo nan yon kote ki gen lonbraj ak van, kanpe, jouk sezon lapli k ap vini an.