Kijan Pou Plante Mayi an Ayiti — Gid Konplè

Mayi se youn nan senk (5) prensipal kilti peyizan ayisyen yo ap plante, ansanm ak pwa, patat, manyòk ak pistach. Se yon plant ki bay plis kalori pou chak mèt kare tè pase pifò lòt plant, kidonk li enpòtan anpil pou sekirite alimantè fanmi yo. Yon lòt bagay ki fè mayi enteresan: kontrèman ak manyòk oswa patat ki rete anba tè a ap tann ou, mayi rekòlte tout ansanm nan yon sèl kou. Sa fè li tounen youn nan pi bon fason pou yon abitan fè yon ti kòb, paske li ka vann yon bon kantite grenn nan menm moman. An Ayiti, pifò moun plante mayi ak zouti senp — wou, manchèt ak fòs bra — san angrè chimik. Sa vle di metòd òganik yo pa yon bagay nouvo pou nou: se konsa tradisyon nou an ye deja. Gid sa a jis vin ranje teknik sa yo pou ba ou pi bon rekòt posib.

Mayi se yon plant twopikal ak soutwopikal ki renmen chalè. Tanperati ki pi bon pou li grandi se ant 21°C ak 32°C. Grenn nan pa jèmen byen si tè a twò frèt — li bezwen omwen 16°C nan tè a pou l leve byen, epi si tanperati a monte pi wo pase 32-35°C pandan flè a ap fè polinizasyon, sa ka anpeche zepi yo byen plen. Pou dlo: mayi bezwen anviwon 500 a 750 milimèt lapli pandan tout sezon an. Se poutèt sa an Ayiti tradisyon an se plante mayi ak premye gwo lapli yo (nan prentan, sanble mas–avril nan anpil zòn), konsa plant lan jwenn dlo nan moman li pi bezwen l lan. Mayi ka pouse depi nan tè ki ba toupre lanmè rive nan mòn ki byen wo (li ka grandi jiska 3000 mèt wotè nan zòn twopikal). Li se yon plant "jou net", sa vle di longè jounen an pa deranje lè li pral fè flè — se chalè ak dlo ki pi enpòtan pou li.

Mayi renmen yon tè ki fon, ki byen lache epi ki kite dlo pase (byen drenen) men ki kenbe imidite tou. Yon tè leglise ki rich an matyè òganik se pi bon an. Li pa two difisil sou kalite tè, men li p ap janm bay bon rekòt nan yon tè pòv. Pou tè: sonje byen mayi se yon GWO MANJÈ — li rale anpil manje nan tè a, sitou azòt (nitwojèn). Se poutèt sa, anvan ou plante, mete anpil fimye bèt byen dekonpoze oswa konpòs epi mele l byen ak tè a. Yon bon dòz se yon panyen fimye pou chak ti sifas ou pral plante; plis ou mete, se plis mayi w ap bay. Pou ranje azòt nan tè a san angrè chimik, ou ka plante mayi apre yon kilti pwa (legum), oswa fè kilti asosye ak pwa nan menm jaden an (gade seksyon swen an ak gid "kilti-asosye-mayi-pwa-joumou"). Rasin pwa yo mete azòt nan tè a epi sa ede mayi a byen grandi. Si tè a two asid, ou ka mete yon ti cho (lacho) pou ranje l.

Mayi plante ak grenn — chak grenn mayi se yon semans. Chwazi gwo grenn ki plen, ki byen sèk, ki pa gen twou ensèk (charançon) e ki pa kraze. Grenn ki soti nan pi bèl zepi yo, sa ki te gen plis grenn ak pi gwo grenn, se sa ki pral ba ou pi bon plant. Si w ap sere pwòp semans ou depi nan rekòt anvan an, se yon bon abitid tradisyonèl. Men sonje: chwazi zepi ou vle kenbe pou semans anvan ou rekòlte tout jaden an, epi seche yo byen. Grenn ki byen konsève ap jèmen pi byen. Anvan ou plante, ou ka fè yon ti tès jèmasyon: mete 10 grenn nan yon twal mouye pandan kèk jou epi gade konbyen ki leve. Si pifò ladan yo (8 sou 10 oswa plis) leve, semans ou an bon. Si gen anpil ki pa leve, chèche lòt semans pou ou pa pèdi tan ak jaden ou.

Kilè pou plante: pi bon moman an se ak premye gwo lapli sezon an, konsa grenn nan jwenn dlo pou l jèmen epi plant lan grandi san pwoblèm. Tann tè a byen mouye anvan ou mete grenn yo. Kijan pou plante — PLANTE AN BLÒK, PA YON SÈL RANJE LONG: paske se van an ki pote poud flè (poud ki soti nan flè anlè a — panach la — desann sou bab zepi a), fòk chak plant antoure ak lòt plant tout kote. Si ou plante yon sèl ranje long, mwatye nan poud la ap vole ale atè epi zepi yo ap sòti ak twou (grenn ki manke). Se poutèt sa, plante omwen 4 ti ranje kòt a kòt pou fè yon blòk kare. Yon ti blòk 4 ranje sou 4 ranje pi bon pase yon sèl long ranje. Espasman ak pwofondè: mete grenn yo anviwon 2.5 a 4 santimèt fon nan tè a. Kite anviwon 20 a 30 santimèt ant chak pye nan menm ranje a, epi 75 a 90 santimèt ant ranje yo. Ou ka mete 2 a 3 grenn nan chak twou (pwè), epi apre yo leve ou kenbe pi bon 1 oswa 2 plant yo epi ou rache lòt yo. Konsa ou asire w gen ase plant menm si kèk grenn pa jèmen.

Sekle move zèb: pandan premye 4 a 6 semèn yo, kenbe jaden an pwòp. Move zèb yo ap goumen ak jèn mayi a pou dlo ak manje, epi yo ka kache cheni lejyon. Sekle ak anpil atansyon pou ou pa blese rasin mayi a ki toupre anlè tè a. Bite pye a (mete tè): lè plant lan rive anviwon jenou wotè, mete tè nan pye chak plant. Sa ede plant lan kanpe djanm kont van, epi li fè plis rasin pouse — se sa nou rele bite. Dlo nan bon moman: mayi bezwen dlo tout tan, men de moman ki PI enpòtan yo se lè panach la ap sòti anlè a (flè mal) ak lè bab la parèt sou zepi a (flè fenmèl). Si mayi manke dlo nan de moman sa yo, zepi yo ap gen anpil twou epi rekòt la ap piti. Si li pa fè lapli nan peryòd sa a, wouze si ou kapab. Bay plant lan manje: paske mayi se yon gwo manjè, lè plant lan gen anviwon yon mwa, mete yon lòt kouch fimye oswa konpòs nan pye yo (sa yo rele "side-dress"). Fè kilti asosye tou: plante pwa ak joumou ansanm ak mayi a — pwa a mete azòt nan tè a, epi joumou a kouvri tè a pou l bloke move zèb ak kenbe imidite (gade gid "kilti-asosye-mayi-pwa-joumou").

Ravajè nimewo 1 pou mayi an Ayiti se cheni lejyon an (Spodoptera frugiperda). Se yon ti cheni ki antre nan kè plant lan (nan tiyo fèy yo) epi ki manje jèn fèy yo, sa ki ka detwi tout yon jaden. Bon nouvèl la: ou ka kontwole l ak metòd òganik san pwazon (gade tou gid "cheni-legion-mayi-kontwol"). Siveye jaden an (eskoutin): kòmanse gade plant yo yon semèn apre ou plante, epi mache nan jaden an chak 3 a 4 jou. Gade byen nan kè plant lan ak sou 2-3 dènye fèy yo, kote fenmèl la ponn ze li epi kote ti cheni yo manje. Yon bon fason se tcheke 5 ti pakèt 10 plant nan jaden an pou wè konbyen ki gen ravajè. Kijan pou kontwole l san pwazon: (1) Ranmase ze yo (yo fasil pou wè, an pakèt sou fèy la kouvri ak ti plim) ak ti cheni yo ak men epi kraze yo — kòmanse depi bonè anvan yo antre fon nan kè a. (2) Mete yon ti sann bwa, sab fen, tè oswa lacho dirèk nan kè (tiyo) plant lan — sa toufe oswa fè cheni a sòti. Gen moun ki itilize tou lwil, savon dou, oswa ji piman cho ak fèy nim. (3) Pwoteje zanmi natirèl yo: foumi manje cheni lejyon, epi lè ou pa itilize pwazon, ti gèp ak lòt ensèk itil yo rete pou touye cheni yo pou ou. (4) Kilti asosye ak pwa oswa joumou (plant ki pa fanmi zèb) ede diminye atak la. Pou maladi: mete distans ki bon ant plant yo pou lè sikile, epi pa plante mayi sou menm tè a chak sezon (fè wotasyon) pou koupe chèn maladi ak ravajè yo.

Gen de fason pou rekòlte mayi, epi moman an pa menm. Mayi vèt (mayi fre pou boukannen oswa bouyi): li pare anviwon 20 jou apre bab la fin parèt sou zepi a — sa fè anviwon 2 mwa edmi a 3 mwa apre ou plante. Siy ki montre li pare: bab la vin sèk epi mawon, po zepi a toujou vèt, epi lè ou peze yon grenn ak zong ou, yon ji ki tankou lèt sòti (se sa yo rele estad lèt la). Se moman sa a mayi a pi dous. Mayi sèk (pou grenn, mayi moulen oswa semans): kite zepi yo rete sou pye a pou grenn yo byen mi ak sèk. Grenn nan vin di, li pran koulè li nèt, epi li fè yon ti pwen nwa nan pye grenn nan (sa montre li rive nan matirite konplè). Sa rive anviwon 3 mwa edmi a 4 mwa apre ou plante. Nan estad sa a, imidite grenn nan toujou anviwon 25 a 30 pousan, kidonk fòk ou seche l plis anvan ou sere l. Kijan pou rekòlte: pou mayi vèt, kase zepi a ak men, fè yon ti vire epi rale l anba. Pou mayi sèk, ou ka kite l seche sou pye a anvan ou kase l, oswa kase zepi yo epi kontinye seche yo nan solèy la.

Seche byen anvan tout bagay: pou mayi sèk konsève lontan san l pa gate, fòk ou seche grenn yo byen nan solèy la jiskaske imidite a desann anba 13 pousan (grenn nan kwaze byen, li di anba dan, li pa mou). Grenn ki poko byen sèk ap kanni oswa jèmen nan depo a. Kontwole charançon (ti ensèk ki fè twou nan grenn nan): charançon (Sitophilus) se pi gwo pwoblèm nan depo. Pou konbat li san pwazon, ou ka mele sann bwa ak grenn yo, oswa sere yo nan yon veso byen fèmen (tankou sak ki pa kite lè pase oswa yon boutèy/barik byen bouche) pou ensèk yo pa gen lè pou yo viv. Sonje: grenn ki byen sèk konsève pi lontan, epi gade gid nou an sou konsèvasyon semans pou plis detay. Itilizasyon: mayi sèk ka moulen pou fè mayi moulen, akasan, ak farin. Mayi vèt bon pou boukannen, bouyi oswa fè doukounou. Rès plant lan (pay mayi a) ka sèvi kòm manje pou bèt oswa retounen nan tè a kòm konpòs pou pwochen jaden an.