Kijan Pou Plante Patat Dous an Ayiti — Gid Konplè

Patat dous se yon plant ki trennen atè ak lyann long epi ki fè gwo rasin (tibèkil) anba tè — se rasin sa yo nou manje. Non syantifik li se Ipomoea batatas, epi li fè pati fanmi Convolvulaceae a. Fè atansyon: menm si yo rele l "patat", li pa menm fanmi ak pòmdetè (ponmtè). Yo miltipliye patat dous ak bout lyann oswa branch, pa ak grenn, epi se yon plant ki ka kenbe tèt li byen lè gen ti sechrès yon fwa li fin pran rasin. An Ayiti, patat dous gen anpil enpòtans paske li bay anpil kalori, li fasil pou kiltive, epi li disponib toutan. Yon etid nan zòn Fondwa montre patat dous se "yon manje debaz ki enpòtan pou sekirite alimantè an Ayiti", epi peyizan yo idantifye plis pase yon douzèn kalite (jenotip) yo plante, tankou kalite "Bwadife" moun renmen pou manje lakay paske li gen bon gou epi li konsève byen. Yo prepare patat dous nan plizyè fason: bouyi, fri, nan "tonm-tonm", oswa nan pen patat. Menm fèy jèn yo ka manje kòm legim vèt.

Patat dous se yon plant peyi cho. Selon FAO, li grandi pi byen nan yon tanperati ant 20 ak 25°C, epi rasin yo (tibèkil yo) fòme sèlman lè tanperati a ant 20 ak 30°C, ak yon pwen ideyal nan 25°C. Kwasans lan preske sispann lè li desann anba 10°C, epi plant lan bezwen tanperati ki rete pi wo pase 15°C paske jèl (frwad) ka detwi l. Klima cho Ayiti a antre byen nan kondisyon sa yo — nan zòn Fondwa yo note tanperati ki varye ant 15°C ak 27°C. Ou ka plante patat dous depi nan nivo lanmè jouk nan altitid 2 500 mèt nan zòn twopikal yo. Se yon plant ki sipòte sechrès byen yon fwa li fin etabli, men li bezwen imidite regilye nan moman rasin yo ap fòme ak gwosi pou ou ka jwenn bon rekòt. Se poutèt sa li enpòtan pou ou aliyen plantasyon an ak lapli nan zòn ou an.

Pou tè: patat dous renmen tè lejè, ki gen anpil sab, ki byen drennen (sandy loam). Nivo pH ideyal la se ant 5.6 ak 6.6. Evite tè ki lou ak anpil ajil (kle) ki kenbe dlo, paske twòp dlo alantou rasin yo fè yo pouri. Yon tè ki lach ak byen ayere kite rasin yo grandi gwo epi dwat. Metòd ki pi bon an se plante sou ranje oswa butte (moso tè yo monte an long). Selon gid Karayib la, ranje yo dwe genyen ant 75 ak 90 cm distans youn ak lòt epi yo dwe wo ant 30 ak 40 cm. An Ayiti, peyizan yo konn fè liy ki gen jiska 100 cm distans. Ranje yo enpòtan pou plizyè rezon: yo bay bon drenaj lè gwo lapli tonbe (sa diminye risk rasin yo pouri), yo bay rasin yo plis tè lach pou yo gwosi, epi yo fè rekòt la pi fasil paske ou pa fouye twò fon.

Materyèl plantasyon an se kle siksè a. Ou dwe koupe bout lyann nan pwent branch yo (bout ki nan tèt lyann lan), paske pwent yo bay pi bon rekòt epi yo pote mwens charanson. Bout ki soti nan mitan oswa nan pye lyann lan bay mwens rasin epi yo pi souvan enfekte ak charanson. Chwazi lyann sou plant ki jèn epi ki an sante (anviwon 2 a 3 mwa laj), pa sou vye plant. Konsènan longè: gid Karayib la pale de bout ki gen ant 20 ak 45 cm, epi lòt gid twopikal rekòmande bout ki gen ant 30 ak 40 cm. An Ayiti, nan Fondwa, peyizan yo defolye (retire fèy anba yo) epi koupe lyann yo nan longè anviwon 25 cm ki gen 3 a 5 ne (ne se kote fèy ak rasin ka soti). Anvan ou plante, ou ka kite bout yo nan lonbraj pandan 1 a 3 jou pou yo "di" (harden), men kenbe yo imid. Toujou pran lyann nan yon jaden ki pa gen charanson — sa se premye baryè kont ensèk sa a.

Kilè: an Ayiti, sezon plantasyon patat dous konn tonbe ant fevriye ak avril pou moun pran avantaj lapli yo (nan kèk ka menm peryòd sa a konn koresponn ak yon ti manke dlo, kidonk siveye lapli a byen). Nan Karayib la an jeneral, mwa jiyè ak desanm bay bon rezilta tou. Plante lè tè a fin chofe (anviwon 18°C oswa plis), paske patat dous pa sipòte frèt. Kijan: mete bout lyann lan yon fason enkline (an angl), epi antere anviwon mwatye longè li anba tè — sa vle di 2 a 3 ne dwe anba tè kote rasin ak nouvo tibèkil ap soti. Kite pwent lan deyò ak kèk fèy. Sou ranje a, mete plant yo ant 25 ak 30 cm distans youn ak lòt. Ak espasman sa a, ou ka rive gen ant 37 000 ak 50 000 plant pou chak ekta. Byen peze tè a alantou bout la pou li fè bon kontak ak imidite epi pran rasin vit.

Sekle: kontwòl move zèb la pi enpòtan nan de (2) premye mwa apre plantasyon an, paske se lè sa a jèn plant yo pi frajil devan konpetisyon. Yon fwa lyann yo fin kouvri tè a, yo menm etoufe pifò move zèb. Dlo: patat dous sipòte sechrès byen yon fwa li fin etabli, men li bezwen imidite regilye nan moman rasin yo ap fòme. Yon imidite ki estab ede evite rasin yo fann (krake). Angrè: fè anpil atansyon ak azòt (nitwojèn)! Twòp azòt fè plant lan fè anpil lyann ak fèy men ti kras rasin — sa vle di "tout branch, pa gen patat". Pou yon apwòch òganik, itilize konpòs oswa fimye byen dekonpoze an ti kantite, epi sann bwa ki bay potasyòm (yon eleman ki ede fòmasyon rasin). Anfen, pandan plant lan ap grandi, bute tè a (monte tè sou pye plant lan ak sou ranje a): sa kouvri rasin yo, fèmen fant nan tè a, epi bay pwoteksyon anplis kont charanson.

Ravajè ki pi grav pou patat dous se charanson patat la (Cylas formicarius). Lav (ti vè) li yo fouye galri anndan rasin yo, sa ki kite tibèkil la plen twou, yon jan esponjye epi fonse, ak yon gou anmè ak yon odè fò — menm yon ti atak ka fè tout patat la pa bon pou manje. Lyann yo menm ka fann oswa fennen. Nan zòn ki afekte, dega yo ka rive soti nan 5% jouk 97% nan rekòt la; nan Ayiti, ansanm ak yon lòt ensèk (Conoderus), yo estime pèt yo anviwon 10%. Sik lavi charanson an kout anpil (anviwon 35 a 40 jou nan sezon cho), kidonk popilasyon an ka monte vit. Kontwòl òganik: (1) Sèvi sèlman ak bout lyann pwòp, ki soti nan pwent branch, nan jaden ki pa gen charanson. (2) Fè rotasyon jaden — pa replante patat sou menm teren an sezon apre sezon, epi mete nouvo jaden an lwen ansyen jaden ak lwen kote ou estoke patat. (3) Netwaye jaden an: retire tout rès patat, patat ki rete anba tè apre rekòt, ak move zèb sovaj ki nan menm fanmi patat la (Ipomoea) ki ka sèvi kachèt pou charanson. (4) Bute tè a epi kenbe l imid pou fèmen fant kote charanson desann rive jwenn rasin yo. (5) Yon kouch pay (mulch) òganik ka diminye atak la tou. (6) Rekòlte a tan — pa kite patat mi twò lontan anba tè paske se lè sa a charanson yo anpile plis. Pou maladi: bon drenaj ak ranje ede evite pouriti rasin nan sezon lapli.

Kilè pou rekòlte: patat dous pran anviwon 3 a 6 mwa depi plantasyon pou li mi, sa depann de kalite a ak klima a (kèk gid bay 85 a 120 jou, lòt bay 100 a 150 jou). Yon fason senp pou teste si li mi: koupe yon ti moso nan yon rasin — si dlo lèt (latèks) ki soti a blan, patat la mi; si li nwa, li poko mi. Nan zòn kote gen risk gwo lapli oswa inondasyon, eseye rekòlte anvan sezon lapli fò a pou rasin yo pa pouri. Kijan pou rekòlte: fouye ak anpil atansyon ak yon fochèt jaden oswa yon bèch. Sanmp tè a lejèman, leve rasin yo dousman, epi manyen yo ak swen pou ou pa blese oswa foule yo — chak blesi se yon pòt antre pou pouriti ak charanson. Pa lave rasin yo anvan ou estoke yo; kite yo sèch. Apre rekòt, fè yon etap "kurasyon" (curing): kite rasin yo nan yon kote cho (anviwon 29°C) ak anpil imidite (80–90%) pandan 5 a 10 jou. Kurasyon an geri ti blesi yo, epi li fè po a vin pi solid — sa pèmèt patat la konsève pi lontan. Nan yon kad senp, ou ka kite yo nan yon kote cho ak lonbraj pandan 3 a 5 jou.

Yon fwa rasin yo fin fè kurasyon, estoke yo nan yon kote fre, sèk epi byen ayere. Kondisyon ideyal yo se yon tanperati ant 13 ak 16°C ak yon imidite anviwon 85–90%; konsa patat ka kenbe pandan 6 a 8 semèn, e menm jiska 4 a 6 mwa nan bon kondisyon estokaj. Enpòtan: pa mete patat dous nan frijidè epi pa kite l nan kote ki twò frèt — anba 10°C li ka gen domaj frèt (chilling injury) epi pouri pi vit. Twòp chalè fè l cheche oswa jèmen. Pou itilizasyon: an Ayiti, patat dous se yon manje ki plen posiblite. Yo bouyi l, yo fri l (patat fri), yo woti l, yo fè "tonm-tonm" ak li, oswa yo fè bon pen patat ak lèt ak epis. Fèy jèn yo manjab tou kòm legim vèt ki bay bon eleman nourisan. Se yon rekòt ki ede fanmi peyizan yo alafwa pou manje lakay ak pou fè lajan nan mache a.