Kijan Pou Plante Pistach an Ayiti — Gid Konplè

Pistach (Arachis hypogaea) se yon plant legliminèz ki soti nan Amerik di Sid men jodi a li kiltive toupatou nan zòn twopikal yo. An Ayiti, mo "pistach" la vle di menm bagay ak "arachid" oswa "peanut" an anglè — se pa pistachio a. Se yon grenn ki chaje ak pwoteyin ak lwil, epi tout moun renmen l anba fòm mamba (bè pistach), pistach griye, chanmchanm oswa tablèt. Pistach se younn nan pi gwo rekòt lajan (cash crop) peyizan yo genyen. Dapre etid sou chèn valè pistach an Ayiti, gen anviwon 35,000 fanmi ki viv nan pwodwi pistach, epi yon lòt 15,000 ki viv nan transfòme ak vann li. Chak fanmi kiltive an mwayèn 0.65 ekta. Peyi a pwodwi anviwon 14,000 tòn pistach chak ane. Plato Santral la bay pi gwo pati a (anviwon 71% pwodiksyon an), swiv pa Nòdès (8%) ak Nò (7%). Nan mòn Nòdwès yo, kote tè a sèk, pistach se pi gwo rekòt lajan peyizan yo. Yon gwo avantaj: pistach reziste sechrès byen — nan zòn arid yo, peyizan di ke de sèl lapli ka sifi pou bay yon bon rekòt.

Pistach se yon plant peyi cho. Li grandi pi byen lè tanperati a ant 26°C ak 30°C pandan plant lan ap pouse. Pou grenn nan leve byen, tè a bezwen cho — tanperati ki pi bon pou jèminasyon an se ant 30°C ak 35°C. Si tè a pi frèt pase 19°C, grenn yo pap leve byen. Pou gous yo devlope anba tè a, li renmen tanperati ant 30°C ak 34°C. Pou dlo: pistach bezwen ant 500 mm ak 1250 mm lapli byen distribye pandan sezon an. Sa vle di ou dwe aliyen plantasyon an ak sezon lapli a pou plant lan jwenn ase dlo depi lè l ap leve jouk lè flè yo ap fòme ak gous yo ap plen. Menm si pistach reziste sechrès pase anpil lòt rekòt, yon sechrès grav nan moman flè ak fòmasyon gous ka koupe rekòt la epi ogmante risk aflatoksin. Solèy enpòtan anpil: plante pistach nan yon kote ki jwenn plen solèy, pa nan lonbraj. Nan mòn Ayiti yo, klima frèt ak byen drennen an konvni byen ak pistach, se poutèt sa li tounen yon gwo rekòt nan zòn sa yo.

Tè a se pati ki pi enpòtan an pou pistach, paske gous yo (grenn yo) fòme anba tè a, pa sou plant lan. Apre flè yo fekonde, yon ti tij yo rele "peg" (an franse "gynophore") desann soti nan flè a epi antre nan tè a. Se nan pwent peg sa a, anba tè a, gous pistach la ap fòme ak grandi. Peg la pran anviwon 10 jou pou l antre nan tè a. Pou tè: pistach mande yon tè lejè, sablonez (sandy loam) epi byen drennen. Nan yon tè lejè konsa, peg yo ka antre fasil epi gous yo ka grandi san pwoblèm, epi lè rekòt la rive ou ka rale plant lan san gous yo pa kraze rete anba tè a. Evite tè ajil (tè lou) ki kenbe dlo, paske dlo ki kanpe ap fè gous yo pouri epi anpeche peg yo antre. Nivo asidite (pH) tè a ta dwe ant 6.0 ak 7.5. Pistach sansib anpil ak tè ki twò asid. Li bezwen tou ase kalsyòm nan tè a pou gous yo ka plen byen — nou pral pale sou sa nan pati swen an. Anvan ou plante, laboure oswa fouye tè a byen pou l vin mou ak lejè, epi retire wòch ak grènn zèb.

Pistach plante ak grenn — se grenn ki chèch, san po (san koki), yo rele "nwa" oswa graine, ki sèvi kòm semans. Chwazi grenn ki gwo, byen plen, san mak, san mwazi ak san domaj. Grenn ki gate oswa ki fann bay move plant epi yo pi fasil pran aflatoksin. Dekoke (retire koki) grenn yo sèlman jis anvan ou pral plante, pa twò lontan davans, paske grenn san koki pèdi kapasite pou leve pi vit. Fè atansyon pou ou pa kraze ti po wouj ki kouvri grenn nan (tegiman an) ni jèm nan — si l blese, grenn nan ka pa leve. Si semans ou soti nan yon rekòt, kite pistach la nan koki l epi konsève l byen sèk jouk lè pou plante. Pou fè yon bon esè, ou ka pran yon ti kantite grenn, plante yo nan yon veso, epi wè konbyen ki leve — si pifò ladan yo leve nan 5 a 10 jou, semans ou bon. Kòm metòd òganik, ou ka melanje grenn yo ak yon inokilan ki gen bakteri Bradyrhizobium (Rhizobium) anvan ou plante. Bakteri sa yo enstale nan rasin plant lan epi ede l fikse azòt — sa enpòtan sitou nan yon tè kote ou pa t janm plante pistach anvan.

Kilè pou plante: plante pistach nan kòmansman sezon lapli a pou plant lan gen ant 4 ak 5 mwa lapli oswa imidite depi lè l leve jouk rekòt. Aliyen l ak kalandriye lapli nan zòn ou an. Tè a dwe cho (omwen 19°C, pi bon si 30°C oswa plis) pou grenn yo leve byen. Grenn yo konn leve nan 5 a 10 jou. Pou pwofondè: plante grenn yo ant 2.5 cm ak 5 cm anba tè (50 a 75 mm). Nan tè sablonez plante yo yon ti kras pi fon; nan tè ki pi lou plante yo pi sipèfisyèl (anviwon 2.5 cm). Pou distans: kite anviwon 10 a 15 cm ant chak plant nan menm ranje a (kèk gid rekòmande 15 a 20 cm). Distans ant ranje yo depann de kalite pistach la: pou kalite ki fè touf dwat (bunch), kite anviwon 30 a 40 cm ant ranje; pou kalite ki gaye atè (runner), kite 45 a 60 cm. Yon bon distans bay plant yo espas pou peg yo antre nan tè a epi bay yon bon rekòt. Mete de grenn nan chak twou si ou vle asire w plant lan leve, epi kouvri yo ak yon ti tè lejè. Pa tase tè a two di sou grenn nan — kite l rete lejè pou plant lan ka leve fasil.

Netwaye zèb: pistach fèb devan zèb move, sitou nan premye 4 a 6 semèn yo. Kòmanse sekle bonè — ou ka kòmanse menm nan 3 jou apre ou plante — epi kontinye sekle chak semèn (5 fwa oswa plis) jouk plant yo kouvri tè a. Fè sekle a sipèfisyèl (pa fon) pou ou pa blese rasin yo. Wo tè (ranje/hilling) sou pye a: lè flè yo kòmanse epi peg yo pral desann, mete yon ti tè lejè bò pye plant lan (yon ti hilling dous). Sa ede peg yo jwenn tè mou pou yo antre epi bay plis gous. MEN atansyon: yon fwa peg yo fin antre nan tè a, sispann travay tè a bò pye a pou ou pa kraze yo. Azòt ak angrè: paske pistach fikse pwòp azòt li ak bakteri nan rasin li, li pa bezwen angrè azòt (N). Se sa ki fè li yon bon rekòt òganik. Sepandan, li bezwen kalsyòm pou gous yo plen byen — nan yon sistèm òganik ou ka mete jip (gypsum / silfat kalsyòm) bò pye a lè flè yo kòmanse, sitou pou kalite ki gen gwo gous. Konpòs ak matyè òganik byen dekonpoze ede tè a rete lejè ak fètil. Dlo: bay dlo regilye sitou nan de moman kle yo — lè plant lan ap fè flè ak lè peg yo ap antre epi gous yo ap plen. Men pa kite dlo kanpe nan jaden an, paske tè mouye anpil fè gous yo pouri.

Prensipal ravaje ak maladi pistach yo se: trips (thrips) ak ti chni ki manje fèy, ki ka pote viris; tach fèy (leaf spot, ki fè ti tach mawon oswa nwa sou fèy epi fè fèy tonbe); pouriti tij ak gous; ak nematòd (ti vè nan tè a). Metòd òganik pou kontwole yo: Wotasyon rekòt: pa plante pistach nan menm teren ane apre ane. Fè yon wotasyon ak mayi, sòwgo (pitimi), diri oswa lòt grenn zèb — sa kase sik maladi ki nan tè a epi diminye pouriti ak nematòd. Se younn nan pi bon mezi òganik ou genyen. Kont tach fèy: itilize pwodwi ki apwouve pou òganik tankou konpoze kwiv (bouyi bòdole) oswa souf, aplike anvan maladi a gaye epi kouvri fèy yo byen. Retire epi detwi fèy oswa plant ki malad. Chwazi kalite ki gen rezistans si ou ka jwenn yo. Kont trips ak chni: ou ka itilize nim (neem) kòm ensektisid natirèl, epi ankouraje ensèk itil (predatè). Yon bon dansite plant (ase plant pa mèt) ede diminye domaj viris la. Gad tè a pwòp ak byen drennen, epi pa blese plant yo pandan ou ap travay — blesi louvri pòt pou maladi ak aflatoksin.

Kilè pou rekòlte: pistach pare pou rekòt anviwon 3 mwa edmi a 5 mwa apre plantasyon (anviwon 120 a 150 jou), selon kalite a. Pa rekòlte twò bonè ni twò ta. Siy ki montre li mi: fèy plant lan kòmanse vin jòn. Pou verifye pi byen, rale kèk plant epi louvri kèk gous — lè anndan koki a (po anndan an) fin vin mawon sou anviwon 65% a 75% nan gous yo, li lè pou rekòlte. Si ou tann twò lontan, peg yo ka kase epi gous yo rete anba tè a. Kijan pou rale: sèvi ak yon fouch oswa yon wou pou dekole tè a anba pye a, epi rale tout plant lan ak gous yo tou ansanm. Sekwe tè a dous pou pa kraze gous yo. Nan yon tè lejè ak sablonez sa fasil anpil — se yon lòt rezon ki fè tè lejè enpòtan. Kòmanse seche: apre ou rale plant yo, kite yo seche. Yon bon metòd se "windrowing ranvèse" — vire plant yo tèt anba ak gous yo anlè, pa an kontak dirèk ak tè a, pou solèy la seche gous yo epi diminye risk aflatoksin. Kite gous yo tache ak plant lan pou premye seche a.

Aflatoksin se yon pwazon ki soti nan yon mwazi yo rele Aspergillus flavus, ki grandi sou pistach ki mouye oswa ki mal konsève. Li danjere pou sante moun ak bèt. Bon sechaj ak bon konsèvasyon se pi gwo pwoteksyon ou genyen — se pati ki pi enpòtan nan tout pwosesis la. Seche byen: apre premye seche nan solèy la (anviwon 1 a 2 semèn ap pann oswa sou nat), retire gous yo, epi kontinye seche yo yon lòt 1 a 2 semèn jouk yo byen sèk. Objektif la: desann imidite a rive anviwon 7% — sa vle di gous la byen sèk, li fè bri lè ou souke l epi grenn nan kase sèk. Mwazi a grandi pi byen ant 28°C ak 30°C sou grenn imid, kidonk pa kite pistach ou mouye oswa nan yon kote ki gen imidite. Evite grenn ki gate: sechrès ak gous ki blese oswa fann bay plis aflatoksin. Triye epi jete tout gous ki kraze, ki tach oswa ki gen mwazi anvan ou konsève. Konsève byen sèk: gade pistach la nan yon kote sèk, fre epi byen vantile. Sak ki fèt ak twal (jout) souse imidite epi pa bon pou lontan — yon pi bon chwa se sak èrmetik (tankou sak PICS) ki fèmen lè a deyò epi anpeche mwazi a grandi. Pistach ki byen sèk nan koki l ka konsève 3 a 4 mwa, epi mamba ka dire 2 a 3 mwa anplis. Itilizasyon: an Ayiti, pistach sèvi anpil — mamba (bè pistach), pistach griye, chanmchanm (melanj pistach ak mayi), ak tablèt pistach. Se yon sous pwoteyin ak lajan ki enpòtan anpil pou fanmi peyizan yo.