Kijan Pou Plante Yanm an Ayiti — Gid Konplè

Yanm se non nou bay plizyè espès plant nan fanmi Dioscorea. Espès ki pi popilè yo se yanm bwa oswa yanm gwo (Dioscorea alata), ki bay yon sèl gwo tibè ki ka rive 5 a 10 kilogram, e pafwa depase 50 kilogram. Gen tou yanm ginen (Dioscorea rotundata ak Dioscorea cayenensis) ki soti an Afrik, ak yanm kouch-kouch (Dioscorea trifida) ki bay plizyè ti tibè sou yon sèl plant. Li enpòtan pou w konnen yanm pa menm bagay ak lòt rasin ou konn plante an Ayiti. Manyòk (Manihot esculenta) plante ak moso branch (bwa manyòk), patat (Ipomoea batatas) plante ak lyann oswa bout tij, epi malanga ak dachin (fanmi Xanthosoma ak Colocasia) plante ak tèt oswa moso kòm. Men yanm menm, li plante ak yon moso ki soti nan tibè a — sa nou rele tèt yanm — epi li se yon lyann ki oblije grenpe sou yon sipò. Yanm gen anpil valè pou fanmi ki abite nan mòn ak nan plèn an Ayiti. Se yon manje ki chaje ak amidon ki bay fòs, li ka rete anba tè oswa nan depo pandan plizyè mwa san l pa gate, e li bay manje nan moman lòt rekòt yo poko pare. Se poutèt sa yo rele yanm 'manje sekirite' nan anpil peyi tropikal.

Yanm se yon plant twopikal ki renmen chalè ak imidite. Li pouse pi byen lè tanperati a ant 25 ak 30 degre Celsius. Li pa devlope byen lè tanperati a desann anba 22 degre Celsius, epi li pa sipòte fredi ni glas ditou. Pou dlo, yanm bezwen anviwon 1,500 milimèt lapli byen separe pandan sezon kwasans lan, oswa omwen 100 santimèt dlo distribye byen pandan tout tan plant lan ap grandi. Sa vle di li bezwen bon lapli nan kòmansman ak nan mitan sezon an, men li bezwen yon peryòd ki pi sèk nan fen sezon an pou tibè a ka fin mi. An Ayiti, pi bon moman pou plante yanm se lè premye lapli sezon prentan yo kòmanse tonbe, konsa plant lan jwenn tout sezon lapli a pou l grandi anvan sezon sèk la rive. Yanm renmen anpil solèy, men li ka sipòte yon ti lonbraj tou.

Paske tibè yanm nan grandi fon anba tè epi li ka vin long anpil, yanm bezwen yon tè ki fon, ki lach, epi ki byen drene. Yon tè sab-limon (sandy loam) ki rich e ki fon se sa ki pi bon pou li. Si tè a two di oswa gen twòp ajil, tibè a ap tòde, li ap fann, oswa li ap rete piti. Yanm renmen yon tè ki gen pH ant 5.5 ak 6.5, sa vle di yon tè ki yon ti kras asid rive netral. Tè a dwe byen drene, paske dlo ki kanpe ap fè tibè a pouri. Pou prepare tè a nan yon fason òganik, mete anpil matyè òganik tankou fimye byen dekonpoze, konpòs, oswa fèy pouri anvan ou monte bit yo. Sa ap ede tè a rete lach, kenbe imidite, epi bay plant lan manje pandan tout sezon long lan. Laboure oswa fouye tè a byen fon pou rasin ak tibè yo ka desann fasil.

Yanm pa plante ak grenn — li plante ak yon moso tibè yo rele tèt yanm oswa moso yanm. Ou ka sèvi ak yon ti tibè antye (yon 'grenn yanm'), oswa ou ka koupe yon gwo tibè an plizyè moso. Metòd minisett la mande pou w pran yon bon tibè manman ki peze ant 800 ak 1,000 gram, epi koupe l an moso ki peze ant 25 ak 100 gram chak. Lè w ap koupe, koupe tibè a an wondèl 2 a 5 santimèt, epi divize wondèl yo an moso. Chak moso dwe genyen yon ti moso po (kòtèks), paske se anba po a je yo soti. Moso ki soti nan tèt tibè a (bò kote lyann lan te ye a) leve pi vit pase lòt yo. Apre ou fin koupe, kite moso yo geri (curing) pou 12 a 24 èdtan nan yon kote ki gen lonbraj ak van pou blesi a fèmen. Nan yon jaden òganik, ou ka woule kote ou koupe a nan sann bwa pou pwoteje l kont mikwòb ak ensèk — se yon ansyen metòd ki ranplase pwodwi chimik. Anpil kiltivatè kite moso yo jèmen anvan yo plante: mete yo nan yon kabann fè jèm oswa anba yon kouch fèy pou 2 a 4 semèn jiskaske je yo parèt.

Plante yanm nan kòmansman sezon lapli a, konsa li ka pwofite tout sezon an pou l grandi. An Ayiti, sa vle di ozanviwon mwa mas oswa avril, lè premye gwo lapli yo kòmanse, selon zòn kote ou ye a. Monte bit oswa ranje ki wo pou plante yanm. Bit yo dwe wo ant 30 santimèt ak 100 santimèt — pi wo bit la ye, pi plis plas tibè a genyen pou l grandi long e dwat. Sou tè ki lou oswa ki mouye, bit ki pi wo yo pi bon paske yo bay pi bon drenaj. Plante yon sèl moso sou chak bit oswa nan ranje, ak yon espasman anviwon 25 a 30 santimèt ant chak plant, epi 1 mèt ant ranje yo (sa bay ozanviwon 40,000 plant pou chak ekta). Mete moso a nan tè a nan yon pwofondè 7 a 15 santimèt, ak je a vire anlè, epi kouvri l ak tè lach. Si tè a sèk, wouze apre ou fin plante pou ede je a leve.

Etap ki pi enpòtan nan swen yanm se mete poto oswa rak pou lyann lan grenpe. Yanm se yon lyann grenpan: si li rete atè, fèy yo pa jwenn ase solèy epi rekòt la bese anpil. Rechèch montre estak (staking) ka ogmante rekòt tibè a jiska 33 pousan konpare ak yanm ki pa gen poto. Sèvi ak poto ki wo 2 a 4 mèt; ou ka mete 4 a 6 poto ansanm epi mare tèt yo ansanm an fòm piramid, oswa itilize poto vivan (pyebwa vivan) kòm sipò. Ede jèn lyann lan pran poto a nan kòmansman. Kenbe jaden an pwòp: raje ap goumen ak yanm pou manje ak dlo, sitou nan premye 3 a 4 mwa yo. Sekle ak men ak anpil atansyon pou w pa blese tibè k ap grandi anba bit la. Mete yon bon kouch pay oswa fèy sèk (paye) sou bit yo pou kenbe imidite, kontwole raje, epi bay tè a matyè òganik pandan l ap pouri. Pou bay plant lan manje san angrè chimik, mete fimye byen dekonpoze oswa konpòs sou bit yo, epi ou ka ajoute sann bwa ki bay potasyòm tibè a renmen. Wouze pandan peryòd sèk yo, men pa kite dlo kanpe. Nan fen sezon an, kite tè a vin pi sèk pou tibè a ka fin mi.

Ravajè ki fè plis dega nan yanm se vè yanm (Heteroligus meles), yon eskarabe ki manje tèt yanm nan tè a epi ki fè twou nan tibè yo. Pou jere l nan fason òganik, chwazi tè ki pa gen istwa vè yanm, fè rotasyon kilti, epi trete moso yo ak sann bwa anvan ou plante. Nematòd (Scutellonema bradys) bay yon maladi yo rele 'dry rot' ki fè tibè a pouri sèk; ou ka tranpe tèt yanm nan dlo cho a 50–55 degre Celsius pandan 40 minit anvan ou plante pou touye yo. Pami maladi yo, antraknòz (Colletotrichum) se pi grav la, sitou sou yanm bwa (Dioscorea alata). Li fè tach nwa sou fèy yo epi li ka detwi lyann lan. Pou konbat li san chimik, plante varyete ki reziste, sèvi ak tèt yanm ki pwòp e ki soti nan plant ki an sante, mete poto bonè pou fèy yo ka seche vit apre lapli, epi pa plante yanm nan menm plas chak ane. Rotasyon kilti ak legim (pwa, pwa kongo) ede kase sik ravajè ak maladi yo epi li remèt tè a azòt. Ranmase epi boule fèy ak tibè malad yo pou anpeche maladi a gaye nan jaden an.

Yanm mande yon sezon long: pifò yanm rive mi 8 a 11 mwa apre ou fin plante. Yanm bwa (Dioscorea alata) an jeneral pran 9 a 10 mwa. Siy ki montre yanm pare pou rekòlte se lè lyann lan ak fèy yo kòmanse jòn epi seche — sa rive nòmalman lè sezon sèk la kòmanse. Lè fèy yo fin mouri, tibè a fin mi anba tè a. Rekòlte ak anpil atansyon. Fouye ak swen bò kote bit la, pa dirèkteman sou tibè a, pou w pa koupe ni blese li. Yon tibè ki blese oswa ki foule ap pouri vit nan depo. Rekòlte nan yon jou solèy ki sèk pou evite pouriti. Si w vle konsève yanm nan pou plante ane pwochèn, ou ka kite kèk tibè oswa ti moso apa espesyalman pou sa.

Anvan ou depoze yanm, kite l geri (curing) pou 2 a 3 jou (oswa jiska 4 a 8 jou nan yon kote cho ak imid) pou po a vin di epi blesi yo fèmen. Sa ede tibè a kenbe pi lontan san l pa pouri. Konsève yanm nan yon kote fre, sèk, ki gen bon van (anviwon 12 a 15 degre Celsius). Yon metòd tradisyonèl se 'depo yanm' (yam barn): yon estrikti an bwa kote yo mare tibè yo youn apre lòt, 1 a 2 mèt wotè, anba lonbraj, kote van pase byen. Menm konsa, yanm ka pèdi 10 a 40 pousan pwa li nan depo, kidonk tcheke yo souvan epi wete sa ki kòmanse pouri. Pa mete yanm sou tè mouye ni nan sak fèmen. Nan kwizin ayisyen an, yanm bouyi, li antre nan bouyon, oswa yo pile l — li ranplase lòt viv nan anpil resèt. Se yon manje ki bay fòs, ki chaje ak amidon ak enèji, e ki ka nouri yon fanmi lè lòt rekòt yo poko pare.